« شيخ الرئيس « 1 » » فرموده . و در امراضى كه به سبب هيجان مادّه است ، اگر بحرانى است و به جهت تكاثف است ، محمود است . و بدان كه علّت تكاثف در اخلاط ، سه امر است : يكى ، برودت مفرط ، كه در آن به هم رسد و آن را منجمد سازد . دوم ، برودت خفيفه ، كه در آن اندك غلظتى احداث نمايد . و سوم ، تراكم مادّه ، كه بدان سبب غلظتى در اخلاط به هم رسد كه در هم نشيند بىآن كه برودتى در آن به هم رسد ؛ مانند اسوداد بول در بحران امراض حادّه و اعلال صفراويه . و چون اين دو نوع اخير نادر الوقوع‌اند ، لهذا از اسباب مسوّدهء بول نشمرده‌اند . و « شيخ الرئيس « 2 » » - رحمه الله - در « قانون » نوشته كه : بول سياه در مشايخ و نِسوان محمود نيست و دليل ردائت و سوء حال ايشان است ؛ زيرا كه سواد بول ايشان نمىباشد مگر از فساد عظيم مراد از آن كه فرموده در مشايخ و نسوان نمىباشد مگر از فساد عظيم آن است كه در هيچ وقت سواد بول بىفساد نمىباشد . و از فساد احتراق را خواسته و در سن شيخوخت و نسوان به سبب تحليل قوا و ضعف حرارت غريزيه و يا نقصان آن احتراق كم واقع مىشود مگر هنگامى كه فساد عظيم و حرارت قويه حادث گردد كه احتراق بهم رسد . و اما به سبب غلظت و جمود مواد كه خود مستعدّ اسوداد بول‌اند . و از آن بيشتر واقع مىشود در است و اين نيز به سبب آن كه از ضعف حرارت غريزيه و قوا است ، نيز ردى است و اعتراضى كه شارح نموده بر او كه گفته سواد بول محمود نيست جميع اشخاص و اسنان را و مخصوص به مشايخ و نسوان نيست مگر بحرانى آن ، كه محمود است همه را غير واقع است مراد او - رحمه اللّه - را خوب نيافته و سيد اسماعيل در ذخيره « 3 » نوشته كه ردىترين بول‌هاى سياه آن است كه بر سياهى بماند « 4 » و تغير نيابد .

--> ( 1 ) . ابو على الحسين بن على بن سينا ، القانون فى الطب ، دار الصادر ، بيروت ، ج 1 ، ص 137 . ( 2 ) . همان منبع ، ج 1 ص 137 . ( 3 ) . سيد اسماعيل جرجانى ، ذخيرهء خوارزمشاهى ، افست بنياد فرهنگ ايران ، تهران 1355 ، ص 92 . ( 4 ) . الف : نمايد .